İmara Açma Yetkisi Kimde? Güç, Kurumlar ve Vatandaşlık Perspektifiyle İnceleme
Yerel yönetimler, kentleşme, planlama süreçleri ve devletin vatandaşla kurduğu ilişkiyi düşündüğümde, hep “imar” kavramı bir merkezî kavram olarak önümüze çıkar. Siyaset bilimi açısından bakıldığında, imar yetkisi sadece bir teknik düzenleme değil; aynı zamanda iktidarın mekânla, kurumlarla ve toplumsal düzenle kurduğu ilişkiyi anlamamıza olanak veren bir prizmadır. Bu yazıda, bir araştırmacı bakışıyla “imar açma yetkisi kimde?” sorusunu tarihsel arka planı, günümüz akademik tartışmaları, kurumlar arası güç ilişkileri ve vatandaşlık bağlamında ele alacağım.
Tarihsel Arka Plan: İmarın Kurumsal Yolu
Türkiye’de 3194 sayılı İmar Kanunu temel çerçeveyi belirleyen metindir. Bu kanuna göre, belediye sınırları ve mücavir alanlar içinde nazım ve uygulama imar planlarını yapma ve onaylama yetkisi ilgili belediyelere verilmiştir. [1] Bununla birlikte, merkezi yönetimden yerel yönetimlere, büyükşehir belediyelerinden il özel idarelerine kadar yetki alanları belirlenmiştir. [2]
Zamanla, planlama yetkisi yerel yönetimlerle merkezi yönetim arasında bir denkleme dönüşmüştür. Özellikle büyükşehirlerde, 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu gibi düzenlemelerle büyükşehir belediyelerine geniş planlama yetkileri verilmiştir. [2] Bu da imara açma yetkisinin yalnızca coğrafi sınırlar meselesi değil, aynı zamanda “hangi kurum” sorusuyla ilişkili olduğunu gösterir.
Kurumlar Arası Güç Dinamikleri: İktidar ve Planlama
İmara açma yetkisi, kavramsal olarak “bir bölgenin yapılaşmaya açılması”, “zoning” kararlarının alınması, “arsa fonksiyonunun değiştirilmesi” gibi işlemlere kapı aralar. Bu işlemler, yerel yönetimlerin meclis kararlarıyla, belediye başkanlıklarının onaylarıyla ve ilgili valilik ya da bakanlıklarla ilişki içinde gerçekleşir. Örneğin, belediye sınırları içindeki yetkiler belediyelere aitken; sınırlar dışındaki alanlarda il özel idareleri devreye girer. [1]
Bu bağlamda erkek bakış açısının stratejik ve güç odaklı yönü devreye girer: “Kim karar veriyor?”, “Kimin lehine kararlar alınıyor?”, “İmara açılan alanın değerinden kim kazanç sağlıyor?” gibi sorular öne çıkar. Bu, iktidar ilişkisiyle bağlantılıdır: Yerel meclislerin, belediye başkanlarının, büyükşehirlerin ve ilgili bakanlıkların yetki paylaşımı ve çatışması. Öte yandan kadın bakış açısı, demokratik katılım ve toplumsal etkileşim eksenindedir: Planlamanın halkın katılımıyla yapılıp yapılmadığı, mahalle sakinlerinin sürece dahil edilip edilmediği gibi sorular önem kazanır.
Vatandaşlık ve Toplumsal Katılım
İmara açma yetkisi vatandaş açısından da kritiktir: Bir kişi ya da toplum parçası olarak “benim mahallemde nasıl bir imar değişikliği olacak?”, “Bu karar kim tarafından verildi?”, “Toplumun ihtiyaçları ne kadar dikkate alındı?” gibi soruları sorar. Yerel yönetimlerin halka açıklık, katılım süreçleri ve şeffaflık gibi yönleri burada devrededir. Kadınların yerel yönetim içinde katılım düzeyi, sivil toplum örgütlerinin sürece dahil edilmesi, mahalle düzeyinde kararların demokratik olarak alınması bu noktada önemlidir.
Akademik tartışmalar da şu eksenlerde yoğunlaşır: Yerel yönetimlerin özerkliği ile merkezi yönetimin yürütücü yetkileri arasında denge ne olmalıdır? [3] Yerel makamların yetki alanlarının daraltılması, imar süreçlerini güç odaklı ve şeffaflıktan uzak hale getirebilir. Bu da vatandaşın “karar alma sürecinde mümkün olduğunca yer almalı” şeklindeki demokratik beklentisiyle çelişebilir.
Günümüzde Akademik Tartışmalar ve İmar Yetkisi
Son yıllarda literatürde dikkat çeken başlıklardan biri “çok düzeyli planlama” kavramıdır. Yerel yönetimlerin, büyükşehirlerin, bakanlıkların ve kamu kurumlarının planlama yetkilerini paylaştığı ortamda, yetki kime ait sorusu karmaşık hale gelmiştir. [4] Örneğin, üst ölçekli planlarda bakanlık ya da büyükşehir devreye girerken; uygulama imar planlarında ilçe belediyesi yetkili olabilir. Bu nedenle “imara açma yetkisi” hukuki düzeyde net olsa da uygulamada çok katmanlı güç ilişkilerini içerir.
Ayrıca “kamu yararı” ilkesi akademik olarak yoğun şekilde tartışılır: Bir imar değişikliği yalnızca spekülatif arazi değer artışına mı hizmet ediyor, yoksa mahalle halkının sosyal ihtiyaçlarını mı karşılıyor? Bu tartışmada vatandaşlık bilinci, demokratik katılım düzeyi, toplumsal etki gibi hususlar öne çıkar. Kadın odaklı sivil toplum örgütleri ve mahalle derneklerinin planlama süreçlerine katılımı, demokratik yaşam kalitesini artırıcı bir unsur olarak değerlendirilir.
Özetle Kimlerde Yetki Var?
– Belediyeler: Belediye sınırları ve mücavir alanlar içinde, nazım ve uygulama imar planlarını yapma ve onama yetkisine sahiptir. [1]
– İl Özel İdareleri / Valilikler: Belediye sınırlarının dışında kalan alanlarda imar uygulamasını gerçekleştirme yetkisi vardır. [1]
– Çevre ve Şehircilik Bakanlığı: Yerel yönetimlerce hazırlanan planların mevzuata uygunluğunu denetler ve özel durumlarda (kamu yatırımları, stratejik alanlar vb.) planlama yetkisini üstlenebilir. [5]
Sonuç: Yetki Sadece Teknik Değil, Siyasi Bir Aktörlük Alanı
“İmara açma yetkisi kimde?” sorusu teknik bir düzenlemeden çok daha fazlasını içeriyor. Bu yetki, yerel ve merkezi yönetimler arasında bölüşülmüş, karar alma süreçlerinin şekillendiği, vatandaşlık ilişkilerinin sınandığı bir alandır. Erkek bakış açısıyla bakıldığında bu yetki, stratejik kaynakların (arsa, yapılaşma hakkı, kamu hizmetleri) nasıl dağıtıldığını gösterir. Kadın bakış açısıyla bakıldığında ise bu süreçlerin ne kadar katılımcı, ne kadar adil ve ne kadar toplumsal etkileşime açık olduğu önem kazanır.
Planlama sürecine katılmayı, karar mekanizmalarını izlemeyi ve “Benim mahallemde imar kararı nasıl alınıyor?” diye sorgulamayı bırakmayın. Sizce yerel yönetimler imar yetkisini vatandaşın ihtiyaçlarına göre kullanıyor mu, yoksa güçlü aktörlerin çıkarına mı? Bu görüşlerinizi paylaşarak tartışma başlatabilirsiniz.
—
Sources:
[1]: https://www.ustayemektarifleri.com/soru-ve-cevaplar/bir-yeri-imara-acma-yetkisi-kimde?utm_source=chatgpt.com “Bir yeri imara açma yetkisi kimde? – ustayemektarifleri.com”
[2]: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/727983?utm_source=chatgpt.com “Belediyelerin İmar Konusunda Yetki ve Görevle – DergiPark”
[3]: https://www.hukukihaber.net/imar-plani-yapma-yetkisinin-belediyelerden-alinmasi-konusu?utm_source=chatgpt.com “İMAR PLANI YAPMA YETKİSİNİN BELEDİYELERDEN ALINMASI KONUSU”
[4]: https://gayrimenkulmevzuati.com/imar-planlamada-cok-seslilik-ozel-yetkiler/?utm_source=chatgpt.com “İmar Planı Yapma Yetkisi Olan Kurumlar ve Yetki Alanları”
[5]: https://www.hukukihaber.net/imar-planlarinin-hukuki-denetiminde-cevre-ve-sehircilik-bakanliginin-imar-plani-yapma-yetkisi-uzerine-degerlendirme?utm_source=chatgpt.com “İMAR PLANLARININ HUKUKİ DENETİMİNDE ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI’NIN …”